Voor een expat is therapie vinden in Nederland een loterij, geen verwijzing

Een vrouw over wie ik hoorde had haar verhaal al vier keer verteld voordat eindelijk de juiste persoon het hoorde. Ze was voor haar werk naar Nederland gekomen, was stilletjes gaan haperen zoals mensen dat doen, en ging op zoek naar een therapeut met wie ze écht kon praten. Wat had ze nodig, eigenlijk? Geen Nederlandse therapeut. Een Engelstalige, of eerlijk gezegd gewoon iemand die haar zou horen in de taal waarin ze nog denkt en droomt. En wat kreeg ze? Een zoektocht. Een profiel met "spreekt Engels." Een wachtlijst. Een ander mens aan het eind ervan. Een woord op een titel dat ze niet kon lezen. Tegen de tijd dat iemand haar kon helpen, had ze meer energie aan het vinden van de deur besteed dan ze nog overhad voor wat erachter zat.

Maar wat is die zoektocht eigenlijk? Het lijkt op een verwijzing, het nette ding dat een zorgstelsel doet: je gaat naar een arts, die stuurt je door, je komt aan. Maar voor iemand die woont in een land waarvan de taal niet de zijne is, klopt dat niet. Wat het werkelijk is, is een loterij.

Drie loten voor de deur

Begin bij het eerste lot, want dat kiest niemand bewust. In het Nederlandse stelsel is de huisarts een harde poort. Vergoede ggz onder de basisverzekering vraagt een voorafgaande schriftelijke verwijzing van je huisarts; zonder die verwijzing betaal je het zelf (Rijksoverheid). De deur naar vergoede therapie is dus een spreekkamer, en bij welke arts je toevallig staat ingeschreven bepaalt alles daarna. Trok je een huisarts die de Engelstalige praktijken in jouw stad kent? Of een die je dezelfde route geeft die voor een Nederlandstalige patiënt is gebouwd, omdat dat de route is die er is? Je koos niet. Je schreef je in bij je in de buurt.

Het tweede lot is stiller, en het wreedste. Taal is bijna nooit een veld waar het systeem op matcht. De verwijsroutes zijn voor Nederlandstaligen gebouwd, dus een Engelstalige therapeut komt via de standaardweg vaak gewoon niet in beeld. Dáárom is "wij bieden Engels aan" de meest misleidende belofte in de ggz. Niet omdat iemand liegt. Maar omdat Engels aanbieden bij de intake en doorlopende, vergoede, Engelstalige therapie leveren twee heel verschillende dingen zijn. Een bereidheid om voor één telefoongesprek over te schakelen, overleeft geen wachtlijst, en garandeert geen Engelstalige therapeut aan het andere eind ervan. De belofte is echt, en wat ze belooft is iets anders.

Dan het derde lot, het lot waarvan een expat de kansen niet eens kan lezen. Wie mag zich hier psycholoog noemen? Iedereen. Het woord psycholoog is sinds 1993 geen beschermde titel meer (Psychologen Amsterdam). Iedereen mag het gebruiken. Het draagt geen register, geen voorbehouden handelingen, geen tuchtrecht. Wat wél beschermd is, zijn de specifieke zorgtitels: de gezondheidszorgpsycholoog (de GZ-psycholoog) en de psychotherapeut, allebei geregistreerd onder de Wet BIG, allebei onder tuchtrecht, allebei te controleren in een openbaar register met ruim 350.000 zorgprofessionals (BIG-register). Een Nederlandse patiënt voelt dat verschil in zijn botten. Een expat die een lijst in een tweede taal leest, heeft geen aangeboren gevoel voor welk woord een geregistreerde professional betekent en welk woord iedereen-met-een-visitekaartje. Dus zelfs als ze iemand vinden, gokken ze naar het ene wat ze het hardst moeten weten.

Wat het wachten de wachtende werkelijk kost

Waarom telt dit alles zwaarder voor een expat dan voor wie ook maar in dezelfde rij vastzit? Omdat ze een tol betalen die niemand anders betaalt. Denk aan wat een eerste gesprek je vraagt te verwoorden. Het verdriet? De schaamte? Het ding dat je nooit hardop hebt gezegd? Doe dat nu maar eens in een taal die je als volwassene leerde. Als je je binnenwereld in een tweede taal draagt, is elke hervertelling werk. De Nederlandse patiënt die van therapeut wisselt vertelt zijn verhaal opnieuw; de expat vertelt het opnieuw én vertaalt zichzelf terwijl hij het doet. Dus is het wachten ook voor hem geen neutrale tijd, en gaat de loterij over meer dan of hij binnenkomt. Ze beslist hoe vaak hij moet uitleggen wie hij is voordat hij iemand bereikt die het kan vasthouden.

En het wachten duurt lang. Expats melden van ongeveer zes weken tot ruim een jaar (DutchReview; IamExpat). Lees dat precies als een geleefde reeks, geen landelijk gemiddelde, want niemand heeft de expatwachttijd als één getal gemeten. En zie ook waar het lange eind zich ophoopt: bij de mensen die Engelstalige zorg het hardst nodig hebben, in de kleinere plaatsen waar de Engelstalige opties uitdunnen tot nul.

Hier moet ik eerlijk zijn over het bewijs, want juist die eerlijkheid is het punt. Bijna alles wat we over deze barrière weten komt uit Engelstalige fora en expatpers, en die leunen naar de hoger opgeleide expat: degene met het culturele kapitaal om in het Engels te posten, om particulier te betalen als de vergoede route vastloopt, om lot na lot te blijven opkomen voor zichzelf. Wie ontbreekt dan in het beeld? De migrant met minder middelen, met het minste Nederlands en de minste ruimte om om het systeem heen te betalen. Ja, maar staan die er dan helemaal niet in? Nauwelijks. Juist de mens die de loterij het hardst raakt, is het minst zichtbaar in het dossier dat de loterij vastlegt. Wat de fora ook laten zien, de echte bodem ligt lager.

De schaal, nuchter gezegd

Dit is geen randprobleempje aan de zijkant van het stelsel. Van de ruim 18 miljoen mensen die op 1 januari 2025 in Nederland woonden, was 16,8%, meer dan 3 miljoen mensen, in het buitenland geboren (CBS). Meer dan 3 miljoen mensen die bewegen door een verwijssysteem dat nooit voor hen is gebouwd. Maak dat nu even van jou. Ben je therapeut? Kijk dan naar je eigen caseload en tel degenen voor wie het Nederlands de tweede taal is, de mensen die al moe binnenkwamen van het vinden van jou. Ben je zelf zo iemand? Dan ken je het getal al, want je leefde elk lot ervan.

Dus wat was die zoektocht ook alweer? Een verwijzing, het nette ding dat een zorgstelsel doet. Maar leg de drie loten bij elkaar, en dat woord houdt geen stand. Welke huisarts je trok, of je taal ooit een veld was waar iemand op matchte, of je een titel kon lezen waarin psycholoog op zichzelf niets betekent. Dat is geen verwijzing. Een verwijzing is een pad. Dit is een lot, en nog een lot, en nog een, en het systeem heeft geen kolom voor het ene dat beslist of het allemaal werkt: een mens met wie je écht kunt praten.

Ze vertelde haar verhaal vier keer. Het systeem telde dat als één patiënt, uiteindelijk geplaatst. Wat het nooit telde, waren de drie hervertellingen voor de juiste, in een taal waar ze zichzelf de hele weg naar beneden uit zat te vertalen. Dat is het deel dat het formulier niet ziet. Voor een internationaal mobiele patiënt is zorg vinden hier minder een verwijzing dan een loterij, en "wij bieden Engels aan" is de meest misleidende belofte van het hele lot.

Onderzocht door Freudche. Bronnen en methodologie op /science.